Przepowiadanie Trójjedynego Boga


abp Józef Życiński

W

tradycji dominikańskiej Mistrz Eckhart i Jan Trauler proponowali liczyć kolejność niedziel, zaczynając od uroczystości Trójcy Świętej, by tym samym podkreślić, że Trójca Święta znajduje się w centrum chrześcijańskiego życia, że stanowi najważniejszą prawdę naszej wiary. Księże Arcybiskupie, czym dokładnie jest dla chrześcijanina prawda, że Bóg, w którego wierzy, jest Bogiem Trójjedynym?

Dla mnie wiara w Boga, który jest Trójcą Osób, to przede wszystkim zaprzeczenie tezy Feuerbacha, że człowiek stworzył Boga na swój obraz i podobieństwo. Właśnie Bóg w Trójcy Świętej jedyny, to coś, co radykalnie odbiega od naszych wyobrażeń i obrazów, którymi się posługujemy. I dla mnie Trójca Święta jest znakiem zarówno transcendencji Boga względem świata naszych pojęć, jak i niezależności pojęcia Boga od wszelkich form ludzkiego zaangażowania. Natomiast osobnym zagadnieniem jest przeżywanie więzi z Bogiem jako Trójcą Świętą.
Uczestnicząc w różnych międzynarodowych gremiach zauważyłem, że jeden z wybitnych włoskich teologów, jakikolwiek byłby temat, zawsze sugerował, żeby wprowadzić tam formułę o Bogu w Trójcy Świętej jedynym. Z początku patrzyłem na to sceptycznie, jako na pewne jego obsesyjne skrzywienie, ale potem ktoś mi powiedział, że jego matka była żydówką i przeszła na katolicyzm. Odkrycie Trójcy Świętej było dla niej tak wielkim szokiem, że ona małemu synkowi przede wszystkim opowiadała o tym, że Bóg jest Trójcą Osób. To doświadczenie, to przeżycie Boga w Trójcy Świętej, wywarło na nim tak wielkie wrażenie, że dziś, kiedy jest bardzo wybitnym teologiem – we wrześniu otrzyma doktorat honoris causa Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego – ciągle powraca do tego motywu Boga w Trójcy Świętej.

Czy zajmując się filozofią nauki nigdy nie miał ksiądz arcybiskup wątpliwości, czy dogmat trynitarny nie wikła się w jakieś sprzeczności? Czy to nie jest coś, co dla rozumu ludzkiego jest po prostu za trudne?

Tego typu wątpliwości nie miałem. Wręcz przeciwnie. Kiedy w ramach filozofii matematyki dochodziłem do teorii zbiorów nieskończonych, to wtedy pewne zdroworozsądkowe obiekcje przeciwko Trójcy Świętej znikały. Dla przykładu, kiedy dodajemy zbiory skończone, jeden plus jeden plus jeden daje trzy. Natomiast kiedy jesteśmy przy zbiorach o mocy nieskończonej, zbiór o mocy alef zero, dodać drugi zbiór o mocy alef zero, dodać zbiór o mocy alef zero, daje nam zbiór o mocy alef zero. Tak więc jeden plus jeden plus jeden równa się jeden. I wydaje mi się, że te analogie z filozofii nauki, z filozofii fizyki, matematyki, pozwalają wyjść poza dziedzinę naszego zdroworozsądkowego doświadczenia. Kiedy na przykład pozna się geometrie nieeuklidesowe, wtedy widać, że nasza płaszczyzna wzięta z geometrii euklidesowej jest najprostszym możliwym przypadkiem, a dlaczego Bóg miałby być najprostszym z możliwych bytów?

A czy poza obszarem matematyki liczb nieskończonych istnieją w nauce inne modele, które moglibyśmy zastosować w teologii do opisu Boga Trójjedynego? Czasem podważa się bowiem koncepcję analogii, która została wyprowadzona z matematyki Talesa, podczas gdy matematyka znacznie się już rozwinęła.

Wydaje mi się, że wiele analogii z innych, pozateologicznych dziedzin może nam ułatwić zrozumienie pewnej specyfiki teologicznej. Na przykład otwarcie na tajemnicę. Otóż przez długi czas pod wpływem pozytywistów uważano, że prawdziwa nauka to taka, która rozwiąże każdy problem. W matematyce sądził tak jeszcze Hilbert. Pojawia się problem, więc siadasz i musisz znaleźć rozwiązanie. Tymczasem rozwój badań w początkach XX wieku ukazał, że w dyscyplinach formalnych, takich jak logika czy matematyka, mogą występować kwestie nierozwiązywalne, o których nie wiemy z góry, że są nie do rozwiązania. I tu najlepszym przykładem może być twierdzenie Gödla o niezupełności, które mówi, że w każdym bogatym systemie logicznym pozostają zdania prawdziwe, których nie da się udowodnić na mocy przyjętych aksjomatów systemu. To znaczy, że coś jest prawdą, a racjonalnie nie potrafimy tego uzasadnić. To jest właśnie prosta droga do naszego doświadczenia tajemnicy, gdzie możemy Bogu zaufać, gdzie możemy otworzyć się na prawdę objawioną. Kiedy patrzę na nowe publikacje, choćby na pracę Revelation (Objawienie) Richarda Swinburne’a, to widać tam dowartościowanie czynnika ponadracjonalnego. I to przez autora, który bardzo sobie ceni związki wynikania logicznego, który dopracował i rozwinął teorię konfirmacji empirycznej, zajmował się związkami dotyczącymi tzw. inferencji probabilistycznej w metodologii. Cieszy więc, że znajdujemy wspólnotę z przedstawicielami współczesnej filozofii nauki. O ile w początkach XX wieku teologowie byli raczej osamotnieni, gdyż przeciwstawiano im naukę, która miała być doskonała, wolna od wątpliwości i jakiejkolwiek tajemnicy, o tyle dziś sytuacja radykalnie się zmieniła.

n20_i1

Ksiądz Arcybiskup ma unikalne doświadczenie rozmów zarówno ze zwykłymi ludźmi, którym posługiwał Ksiądz Arcybiskup jako duszpasterz, jak i rozmów z ludźmi, reprezentującymi najwyższe sfery kultury humanistycznej i naukowej. Do kogo łatwiej byłoby Księdzu Arcybiskupowi dziś mówić o Bogu Trójjedynym – do prostej chrześcijanki z małej parafii, czy raczej, powiedzmy, do Czesława Miłosza? Komu – zdaniem Księdza Arcybiskupa, łatwiej jest głosić tak trudną prawdę wiary, ludziom prostym czy intelektualistom?

Nie uzależniałbym tego tak bardzo od stopnia wykształcenia. Oczywiście, przebyte studia dają możliwość operowania językiem, ułatwiającym kontakt z tymi, którzy mają jakieś stopnie naukowe. Ale spotykam nieraz młodych, oczytanych magistrów, którzy przychodzą do mnie i wyrażają swoje poglądy na temat, jak mówią, Hawkinsa. I oni od razu wiedzą, że Hawkins ma rację, a Kościół nie ma. Wtedy pierwsze pytanie, jakie stawiam, to – czy Panu chodzi o Hawkinga czy o Dawkinsa? – bo nie istnieje ktoś taki, jak Hawkins, a mojemu rozmówcy po prostu tamci się skrzyżowali. Zarówno Hawking, jak i Dawkins mieli pretensje do Pana Boga i do teologii (Hawking przynajmniej w pewnym okresie, a Dawkins już prawdopodobnie zawsze będzie miał). Jednak ktoś taki, jak Hawkins nie istnieje, więc tutaj magister, który chciałby z niego zrobić użytek, daje tylko świadectwo kiepskiego opanowania materiału.
W wywiadzie z o. Badenim opisana jest urocza sytuacja, jak spowiadał on kiedyś prostą dziewczynę ze wsi, która postawiła mu pytanie: a dlaczego Pan Bóg jest tak zatroskany o swoją chwałę? Wtedy o. Badeni jej wytłumaczył, że Bogu uznanie Jego chwały nic nie dodaje, natomiast my sami głosząc chwałę Bożą stajemy się więksi i lepsi. Prostota tej dziewczyny jest tu czymś rozbrajającym i bardzo pięknym. Ale wydaje mi się, że czymś najbardziej istotnym, zarówno w postawie prostych ludzi, jak i w postawie intelektualistów, jest doświadczenie bliskości tajemnicy. Jeśli ktoś jest wrażliwy na tajemnicę, to wtedy może doświadczać fenomenu Boga, który wykracza poza naszą wyobraźnię niezależnie od stopnia naszego wykształcenia. To tak, jakby postawić pytanie: czy większe predyspozycje do zachwytu nad Mozartem ma docent czy magister. Śmiem twierdzić, że do filharmonii mogą pójść obaj i obaj mogą przeżywać głębokie fascynacje. Z tym, że dowartościowanie Mozarta wymaga już jednak pewnego stopnia kultury duchowej, którego nie osiągnie się na poziomie disco-polo.

Czyli prostota jako cnota quasi-teologiczna jest tak naprawdę jedna u wszystkich?

Co prawda ma ona nieco inną ekspresję, ale jej istota, moim zdaniem, jest ta sama.

Spotykamy jednak takich naukowców, którzy, jak się wydaje, większość swojej pracy intelektualnej, zaangażowania czy talentu poświęcają na obronę samych siebie przeciwko wierze czy przeciwko Panu Bogu.

Tak. To jest właśnie casus Richarda Dawkinsa z Oxfordu, o którym studenci wiedzą, znając jego zwyczaje, że jeśli podczas wykładu nie zaatakuje Pana Boga, to na pewno wykład przedłuży, bo musi to zrobić w trakcie przerwy. Ta obsesja, żeby występować w roli prywatnego przeciwnika Pana Boga, jest jakimś spadkiem po mentalności pozytywizmu. Dziś większość już z tego wyrosła, ale niektórzy tak wczuli się w tę rolę, że nie potrafią się z niej wyzwolić.

Kiedy czytamy katechezy czy homilie Ojców Kościoła uderza fakt, że mówili oni często o niezwykle trudnych prawdach wiary do zwykłych ludzi z ulicy. Dziś raczej nie słyszymy z ambon przepowiadania czy wyjaśniania trudnych prawd wiary, na przykład tajemnicy Trójcy. Poza salami wykładowymi wydziałów teologicznych trudno usłyszeć naukę Kościoła o tych prawdach. W kazaniach przeważają tematy łatwiejsze, czasem idzie się w stronę psychologii. Księże Arcybiskupie – dobrze to czy źle? Czy Kościół po prostu nauczył się, że mówienie o tak trudnych tajemnicach do nieprzygotowanego audytorium skutkuje raczej niezrozumieniem lub herezją niż nawróceniem, czy też zagubiliśmy w naszym przepowiadaniu coś istotnego? Przecież kiedyś Augustyn do małego gremium, do małej grupy ludzi mówił o rzeczach bardzo trudnych..

I tamci słuchacze garnęli się, żeby posłuchać Augustyna, bo to było pewną formą poszerzenia horyzontów, wówczas gdy nie było ani książek ani telewizji. Natomiast dziś mamy Augustynów małego ekranu, którzy kształtują kulturę słuchacza w stronę zupełnie innych zagadnień. Zmienił się również styl głoszenia w kościołach. Jeszcze w czasach, kiedy ja byłem na pierwszym roku w seminarium, to mieliśmy skrypt do homiletyki, w którym czytałem, że kazanie nie powinno trwać dłużej niż czterdzieści pięć minut, ale też i nie krócej. Wskażcie mi dziś kaznodzieję, który stosuje się do tej zasady. A w dwunastominutowej homilii bardzo trudno jest przedstawić tajemnicę Trójcy Świętej. Natomiast sam pamiętam, jak podczas synodu biskupów jeden z kaznodziejów mówił dwadzieścia minut homilię do sióstr zakonnych, a z boku wszyscy koncelebransi sarkali, że chciał siostrom wyłożyć całą teologię i dlatego mówił aż dwadzieścia minut. Tak więc zmienia się mentalność. Synod dotyczący Europy zwrócił uwagę, podobnie zresztą jak większość synodów dotyczących innych kontynentów, na przesunięcie akcentów w głoszeniu Ewangelii. Mianowicie, w pierwszych wiekach z pasją koncentrowano uwagę na problemach, odnoszących się do Boga i Jego natury oraz Jego obecności w naszym życiu. Później przesunięto uwagę w stronę moralności i – kiedy już kwestie dotyczące Boga nie wywoływały już tak wielkich sporów – zagadnienie moralnego życia stało się problemem naczelnym. Natomiast dla naszego pokolenia to problem beznadziei, rozpaczy i bezsensu jawi się jako zagadnienie centralne. Żeby człowieka zachęcić do perspektywy moralnego życia, żeby Go otworzyć na Boga, trzeba mu pomóc przezwyciężyć rozpacz, pokusę nihilizmu oraz doświadczenie jakiejś pustki aksjologicznej. Więc nie miałbym do kaznodziejów pretensji, że zajmują się tą problematyką, zamiast mówić o patrypasjanizmie czy o innych kwestiach związanych z naturą Boga.

Na pewno jest to też kwestia odbiorców. Bardziej przyzwyczailiśmy się do fast foodów intelektualnych

Tak, szczególnie fast foodów teologicznych. Można je lubić bądź nie, ale bez nich żyć się nie da. Nie każdy może sobie pozwolić na dwugodzinny posiłek z gawędą i wtedy fast food staje się jakąś życiową koniecznością.

Jest Ksiądz Arcybiskup, na mocy święceń kapłańskich, szafarzem sakramentów. Jaką świadomość wiary mają ci, którym udzielane jest np. bierzmowanie? Czy są to ludzie przygotowani do wejścia w dojrzałe życie chrześcijańskie i do samodzielnego pogłębiania wiary, także w obrębie tych najtrudniejszych tajemnic, czy raczej nie? Może jest to ten etap, kiedy otrzymuje się łaskę, żeby np. Tajemnicę Trynitarną dopiero zacząć poznawać?

Jest z tym bardzo różnie. Zwłaszcza w społecznościach wielkomiejskich wyraźnie widać rozkład gaussowski i wielkie zróżnicowanie kultury religijnej tych, którzy przyjmują sakrament bierzmowania. Widać to już nawet na poziomie imion – jeśli katecheta tego nie dopilnuje, wybierają sobie jako patronów Jennifer albo jakichś innych bohaterów telewizyjnych seriali i łatwo dostrzec, że nie ma tu odniesienia do elementu nadprzyrodzonego, otwarcia na rzeczywistość Ducha Świętego. Kiedyś, przed bierzmowaniem w Puławach, otrzymałem trzystronnicowy list od jednego z chłopców mających przystąpić do tego sakramentu. W liście tym było jedno zdanie o Duchu Świętym, natomiast pozostałe fragmenty zawierały instrukcje, o czym mam mówić w homilii. Najważniejszym jej wątkiem miało być potępienie interwencji amerykańskiej w Iraku i udziału w niej polskich wojsk.

n20_i2

Wobec tego, czy prawda o Trójcy Świętej może stać się jakimś proprium, centrum nauczania chrześcijańskiego? Czy powinniśmy o nią mocno zabiegać, czy raczej przedłożyć nad nią te tematy, o których ksiądz biskup wcześniej powiedział: współczucie, wejście w sytuację beznadziei, rozpaczy?

Widziałbym ten egzystencjalny czynnik współczucia, solidarności i zrozumienia jako początek drogi. To tak, jak ze starym pytaniem: co robić, żeby Jasia nauczyć matematyki? Dawniej mówiono, że trzeba samemu znać matematykę, a dziś się mówi, że trzeba przede wszystkim znać Jasia. Zrozumieć jego psychikę i podawać mu tę matematykę w taki sposób, żeby on był w stanie coś z tego pojąć. Dla nas i dla naszego zbawienia Chrystus zstąpił z nieba, więc każdego człowieka trzeba szanować, bo ku niemu jest ukierunkowane orędzie zbawcze. Równocześnie jednak trzeba go uszanować w ten sposób, że przekaże mu się w miarę możności integralną wiedzę teologiczną, nie zatrzymując się na poziomie ,,keep smiling, take it easy” – ,,nie przejmuj się, Bóg Cię kocha takim, jakim jesteś”. Prawdę o Bogu, który w Trójcy Osób działa na różne sposoby i objawia swoją potęgę w różnorodności sytuacji trzeba człowiekowi przekazywać.

Ksiądz arcybiskup wspomniał o pliku, czy raczej krzywej Gaussa, czyli czymś, co odwzorowuje przeciętność. Rodzi się więc pytanie: czy faktycznie w obecnej kulturze, gdzie panują fast foody i populizm, gdzie mamy do czynienia z obniżaniem się poziomu – wszak kultura wysoka bardzo się zawęża i często degraduje – czy rzeczywiście jest więc tak, że współczesny, przeciętny człowiek, który wybiera sobie imię typu Sandra czy Jennifer, naprawdę uczestniczy w swoich dramatach, czy świadomie wchodzi w te dramaty i czy warto mu o nich przypominać? A może należałoby mu najpierw opowiedzieć o Bogu Trójjedynym? Może właśnie taka, dosyć trudna próba podprowadziłaby przeciętnego człowieka w rejony rzeczywiście ważne i kształtujące jego życie w sposób twórczy.

Nie, nie bałbym się ,,pliku”. Oczywiście nie należy się łudzić, że wyprostujemy krzywą Gaussa, trzeba jednak mieć świadomość, że jeśli z tą pełną prawdą o Bogu dotrzemy choćby do niewielkiego kręgu odbiorców, to będzie to elita, która potem może mieć decydujący wpływ na kształtowanie środowiska.

Gdybyśmy chcieli statystycznie obliczyć, do ilu osób z przesłaniem Ewangelii dotarł ks. Jan Twardowski dzięki swoim wierszom lub ilu szukających, zagubionych intelektualistów odnalazło Boga i swoje miejsce w Kościele dzięki dorobkowi ks. Tischnera, to przecież po ludzku biorąc niewiele by z tego wyszło. Ksiądz Twardowski opowiadał mi zresztą, że kiedy opublikował pierwsze wiersze, to jeden z kolegów mu powiedział: ,,tyż ci się wierszy zachciewa, papieru nie ma, żeby święte obrazki drukować, a tobie wierszyki chodzą po głowie”. Ważne jest więc, żeby w podobnych sytuacjach nie równać wszystkiego według jakiegoś jednego schematu, ale dowartościować w Kościele pluralizm środków oddziaływania, pamiętając, że w domu naszego Ojca jest mieszkań wiele. To ważne, by nie zagubić tych ambitniejszych, którzy pasjonują się myślą o Bogu. Evelyn Vaugh, angielski pisarz, wspomina, że kiedy miał siedem czy osiem lat i jego koledzy pasjonowali się nowymi modelami samochodów, dla niego najbardziej pasjonującym zagadnieniem były herezje w Kościele. Notował sobie, spisywał, robił wykresy różnic, a później, kiedy miał chyba trzynaście lat – stracił wiarę w Boga. Doszedł ponownie do wiary na progu dwudziestki i w tej chwili jego książki to jedne z bardziej pasjonujących i dających do myślenia tekstów, łączących ostry język z głęboką refleksją nad współczesną kulturą. Nad tą kulturą, która zamiast Trójcy Świętej wolałaby New Age.

Dobrze, że wspomnieliśmy herezje, bo zjawisko to ma charakter mocno intelektualny. To były koncepcje, które, choć straszne dla Kościoła, były jednak owocem poważnego zastanowienia nad wiarą. A w tej chwili widzimy raczej, że kultura nawet nie jest w stanie zrodzić herezji. Wydaje się, że kultura ponowożytna jest zlepkiem cytatów, które dla jej odbiorców wcale nie muszą się specjalnie ze sobą wiązać. Możemy zgrabnie złożyć sobie własny światopogląd z przeróżnych cytatów, z różnych kultur, religii itd. I czy nie jest tak, że mocniejszy akcent położony przez chrześcijan, chociażby na dogmat trynitarny, pomógłby ochronić chrześcijaństwo przed synkretyzmem á la New Age. Jak to w tej słynnej opowiastce, w której pielgrzymi idący na Jasną Górę modlą się za żabkę, która skacze gdzieś tam za nimi, bo być może to jest babcia jednego z prowadzących.

Dokładnie tak. Niektórzy twierdzą, że już nawet herezje nie są dziś tak porządne jak były przed wojną i że wyrośliśmy z etapu głębokich, uzasadnionych i wynikłych z troski o prawdę herezji. Faktem jest, że jedną z cech współczesnej epoki jest powierzchowność. I jest to widoczne zarówno w pewnych schematach duszpasterskich, jak i w namiastkach teologii typu New Age. Wobec tego czymś bardzo ważnym jest, z jednej strony, doświadczenie indywidualnej więzi z Bogiem w modlitwie, z drugiej zaś strony umiejętność rozróżniania, odróżniania pomiędzy kiczem a arcydziełem.

Credo chrześcijańskie to olbrzymia tradycja pokoleń, w której różne strumienie zlewały się i łączyły, dążąc do prawdy. Jesteśmy zanurzeni w tym nurcie, który obejmuje refleksję i wysiłek wielu pokoleń. Natomiast dzisiaj rozwiązania, czy raczej pseudo-rozwiązania niektórych kwestii (w rodzaju pytania czy w tym motylku albo w tamtej żabce nie ma duszy kolegi) prezentują poziom jelenia na rykowisku, który dla niewyszukanej mentalności będzie zawsze propozycją lepszą niż Goya czy któryś z klasyków.

W takim razie kicz byłby tu pewnym wskaźnikiem?

Dla mnie kicz w sztuce to odpowiednik New Age w teologii. I cieszy się on dużym wzięciem u pewnej grupy odbiorców, którzy kochają jelenie na rykowisku i bardzo chcieliby przyozdobić nimi wnętrze swojego mieszkania.

Pojawia się tutaj kwestia prawdy. Na ile ,,radykalnie” Ksiądz arcybiskup by ją widział? Wydaje się, że chrześcijan zawsze wyróżniało szczególne przywiązanie do prawdy, przeświadczenie o jej niepodważalności, jedyności, a zarazem dążenie do jej sprecyzowania. Czy dziś, kiedy mamy w Polsce kościoły pełne ludzi, którzy jednak nie znają w pełni chrześcijańskiego przekazu wiary – czasem wiedzą ogólnie o nakazie moralnego życia i obowiązku modlitwy od czasu do czasu – czy dziś prawda nie powinna stać się jakimś wyznacznikiem autentycznego chrześcijaństwa? Czy nie powinna ona być jakby pewnym ,,filtrem”, określającym przynależność?

Z jednej strony musimy pamiętać, że nie wolno nam występować w roli jedynego właściciela prawdy i ,,monopolisty” w tej dziedzinie.Dokumenty papieskie mocno podkreślają, że wszyscy dopiero dążymy do pełni prawdy i że Duch Święty nie doprowadził nas jeszcze do zidentyfikowania tej prawdy w stanie ostatecznym. Jest to proces, który będzie trwał aż do naszego spotkania z Bogiem twarzą w twarz. Natomiast osobnym problemem jest to, że słuchacz kazań bardzo często jest ukształtowany w duchu relatywizmu i zagubienia wrażliwości na prawdę, tak iż będzie on za Piłatem pytał ? ,,co to jest prawda? „, albo w stylu McIntyre’a – ,,czyja wersja prawdy? ” Może wtedy czuć się tak zagubiony, że chrześcijaństwo będzie dla niego tylko zbiorem pewnych pragmatycznych wskazówek, jak się zachowywać, a napotykając odniesienia do prawdy będzie się sceptycznie uśmiechał. Trzeba to brać pod uwagę. Kiedy się czyta Rorty’ego czy innych współczesnych sympatyków neopragmatyzmu, to widać pokolenie, które wzrasta w klimacie, z którego zniknęło pojęcie prawdy.

n20_i3

Średniowieczni mistrzowie teologii twierdzili, że do prawdy o Bogu Trójjedynym filozofowie dojść o własnych siłach nie mogą. Ta prawda musiała nam zostać objawiona. Z drugiej strony jednak – znając już tę prawdę z objawienia możemy się do niej zbliżać także rozumowo. Ksiądz arcybiskup jest filozofem, który wiele uwagi poświęcił refleksji nad współczesną nauką i racjonalnością. Jak więc Ksiądz Arcybiskup sądzi, czy dzisiaj, kiedy racjonalność jest na różne sposoby poddawana w wątpliwość, głoszenie prawdy o Bogu Trójjedynym nie powinno się odwoływać raczej do serca, do wiary i miłości, niż do intelektu? Czy to nie poprzez ,,serce” należy dziś Duchowi Świętemu pozwolić odsłaniać tę prawdę?

Musimy wziąć pod uwagę różnorodność możliwego oddziaływania. I trzeba się liczyć z tym, że jeśli w niektórych środowiskach powie się słowo ,,dogmat” czy ,,dogmat trynitarny”, to jedyną reakcją będzie sceptyczny uśmiech politowania. Dla nich dogmat jest czymś, co krępuje wolność umysłu. W takich przypadkach zamiast dyskusji czymś bardziej skutecznym może być pasja życiowa, w której Bóg jest tak bliski dla mnie, że Jego obecność widać w moich zachowaniach. Znakiem, który przemówi mogą być zgięte kolana, może nim być refleksja nad Pismem Świętym, która prowadzi do odkrywania pełniejszej prawdy o Bogu. Wówczas świadectwo przeżywania więzi z Bogiem może stać się czymś cenniejszym niż kolejny argument, przemawiający głównie do tych, którzy już są przekonani.

Czyli raczej świadectwo niż obrona doktrynalno-polemiczna?

JŻTak, tylko że to świadectwo, aby było skuteczne, musi wynikać z głębokiego przekonania osobistego. Dlatego nie wprowadzałbym tu przeciwstawienia między prawdą a świadectwem prawdy, natomiast w kontaktach międzyludzkich świadkowie znacznie skuteczniej oddziałują niż apologeci.

Księże Arcybiskupie, a może te wszystkie trudności z przepowiadaniem prawdy o Bogu Trójjedynym biorą się z głębszej racji niż to zwykle przypuszczamy. Być może, to dlatego jest nam tak trudno wejść w tajemnicę Trójcy, że po prostu łatwiej jest nam modlić się do poszczególnych Osób Boskich niż do całej Trójcy. Lex orandi – lex credendi. Czy jesteśmy skazani na tę alternatywę: albo cała Trójca jako pojęcie, albo osobowe relacje z Ojcem, Synem i Duchem Świętym? Jak świadek, który ma głosić o Trójcy Świętej sam ma się odnosić do takiego Boga Trójjedynego?

Ja bym raczej nie uszczęśliwiał pobożnych dusz wymaganiem, żeby podkreślały, że te trzy Osoby w każdym momencie są jedną Rzeczywistością. Osobiście przyznam, że każdy tydzień zaczynam – jeśli to możliwe – mszą św. do Ducha Świętego, bo wtedy czuje się ten wielki powiew przygody w Kościele, kiedy dajemy się porwać Jego wichrowi. Lubię zaszyć się w kaplicy i wpatrując się w Jezusa czy to cierpiącego w Ogrójcu, czy błogosławiącego i niosącego nadzieję, naśladować Jego styl. Istnieje także to poczucie bliskości Ojca, które chroni nas przed jakąś ,,kosmiczną sierotkowatością”. Ale przyznam się, że ? psychologicznie” nie narzucam sobie ciągle, że te wszystkie trzy Osoby są Jednym. Jest to raczej jakaś ,,wiedza tła”, gdzieś tam subtelnie odkryta. Mamy po prostu bardziej wypracowane kontakty międzyosobowe, więc łatwiej jest nam rozpatrywać najpierw naszą zależność od poszczególnych Osób Trójcy Świętej jednocześnie wiedząc, że One tworzą Jednię.

Może zatem właściwą drogą byłaby relacja z Bogiem jako Wspólnotą Osób?

Owszem, z tym, że w naszym doświadczeniu i w naszych strukturach, wspólnota zawsze prowadzi do wielości. Natomiast wspólnota Osób w Bogu jest równocześnie jednością. Ta analogia tutaj zawodzi. Można sobie wyobrażać, że trzy Osoby Boże są zawsze razem obecne, ale jest jednak zasadnicza różnica pomiędzy Bogiem a trójką kolegów z sąsiedniego pokoju.

Rozmawialiśmy już o odbiorcach kazań, dotyczących nauki o Trójcy Świętej. Jak natomiast Ksiądz arcybiskup widzi świadomość teologiczną samych duszpasterzy w polskim Kościele? Na ile księża są przygotowani do prowadzenia ludzi ku odkrywaniu Bożych prawd?

Bałbym się tu wszelkich uogólnień, gdyż dużo zależy w tej kwestii od pokolenia, od wykształcenia, od tradycji i wzorców. Wyraziście widzę linię pokoleń przebiegającą gdzieś przez generację sześćdziesięciolatków. Pewne problemy, które budzą lęk i absorbują uwagę sześćdziesięciolatków, u trzydziestolatków wywołują poczucie rozbawienia. I jest to zupełnie zrozumiałe, gdyż ci ostatni wyrastali w innych realiach i już się nie boją tak bardzo ani tej Europy, ani tych domniemanych masonów. Dla tego młodszego pokolenia czymś ważniejszym jest troska o priorytet łaski Bożej i jej działanie w świecie. Trudno natomiast mieć pretensje do kogoś, kto wyrastał w warunkach, w których otrzymanie paszportu było nadzwyczajnym osiągnięciem, że on dziś dramatyzuje. Trudno mieć pretensje, że widzi on w Europie tylko to, co zgniłe i zepsute, mniejszą zaś wagę przywiązuje do działania łaski Bożej, która potrafi ze zgnilizny wyprowadzić także to, co naznaczone Bożym pięknem.

Trzeba mieć odwagę, żeby pójść do Koryntu?

Trzeba. Ale to tylko jedno wyzwanie. Trzeba mieć też odwagę, żeby pójść do Aten. Przemówić do słuchaczy na Areopagu takim językiem, żeby mieli odniesienia do swoich poetów, do swoich filozofów i przyjąć ze spokojem, że tylko dwie osoby się nawróciły, a reszta sceptycznie odeszła. Nie zadręczać się tym, że nie wszyscy słuchacze wyjdą z kościoła dominikanów zafascynowani wizją trynitarną kaznodziei. Pogodzić się z tym, że św. Paweł też nie miał stuprocentowych sukcesów, a jednak dzięki jego posłudze Bóg przemienił oblicze ziemi.

Rozmowę z abp. Józefem Życińskim przeprowadzili Janusz Pyda OP i Tomasz Grabowski OP.

Artykuł jest w numerze:



Trójca Święta

Zobacz numer »

KUP NUMER

Spis Treści

Dodatek teofila

    Philospohia viva teofila

      Spory, dyskusje, polemiki teofila

        Rozmowa teofila

        Ankieta teofila

        • Trójca Święta a małżeństwo
          Maria Grabowska
        • Zachwyt i klęska
          Marek Kosacz OP
        • Odpowiedź na „Teofila”
          Janusz Poniewierski
        • Znak Krzyża nie potrzebuje inkulturacji
          Krzysztof Popławski OP
        • De Trinitate…
          Artur Żywiołek

        Artykuły teofila

        • Trójca Święta w życiu kaznodziei na Ukrainie
          Andrzej Kamiński OP
        • Trójca a jedność Kościoła
          Charles Morerod OP
        • O trudnościach łacińskiej teologii trynitarnej
          Piotr Sikora
        • O trudnościach łacińskiej teologii trynitarnej. Odpowiedź
          Mateusz Przanowski OP
        • Dar Trzech
          Tomasz Grabowski OP
        • Chwałą Trójcy żyjący człowiek
          Adam Szustak OP
        • Duch Święty i stworzenie. O trynitarnej teologii stworzenia w «Summa contra Gentiles»
          Jarosław Krawiec OP
        • Trójca Święta — odpowiedź na kilka pytań o sprawy ludzkie
          Michał Chaberek OP
        • Czy chrześcijanie są politeistami? Trójca Święta a Islam
          Adam Dobrzyński OP
        • Hebrajska Księga Jonasza jako tekst trynitarny
          Tomasz Dekert
        • Trójca Święta w psychologii analitycznej Junga — prowokacja i inspiracja.
          Piotr Rutkouski OP

        Horyzonty teofila

          Dominikalia teofila

          • O amebach, skorupiakach i kręgowcach, czyli studium prawdy jako centralny element formacji dominikańskiej
            Wojciech Giertych OP

          Wykład teofila

            Poezja teofila

              inne